Bilo je to ranih 1990ih, u Briselu, srcu Evropske unije. Tamo sam prvi put čuo izraz: »nacije evropske vokacije«. Vocation, calling, Beruf… nemačka riječ je najizražajnija, a znači u isto vrijeme „vokacija“ i „profesija“. Neke nacije su, prema tome, evropske po vokaciji (ukorenjenoj, valjda, ne u Božijoj volji, kao što je slučaj sa Veberovim protestantima, nego u njihovoj istoriji); kod takvih nacija biti Evropljanin je neka vrsta profesije.
A šta je sa drugim nacijama, koje s njima ne dele ovaj Beruf? I ko to odlučuje o tome ko ima a ko nema takav Beruf?
Ali ono što me najviše intrigira jeste šta Beruf može da znači u ovim slučajevima.
Cvrčak i mrav
Svi znaju Lafontenovu basnu o cvrčku i mravu. Otkad ju je napisao, cvrčak i mrav su postali tipični primjeri racionalnog, vrijednog, opreznog i bogatog svijeta mrava, naspram lijenog, razbludnog, neisplaniranog i siromašnog svijeta cvrčka.
Ova imaginarna suprotnost prisutna je globalno. Danas je vidimo u figuri novog varvarina – ne divljaka izvan društva, već „nižeg“ Drugeg u našem susjedstvu, koga se može samo držati na odstojanju ili prisilno pripitomiti.
Nažalost, ovako se suviše često gleda na Balkan (a ponekad i Balkan sam na sebe).
Predstava Balkana: bure baruta, varvarska zona nesavladivog tribalizma. Citat Hermana Grafa fon Kajserlinga (1928.) prikazuje Balkan kao „zemaljski magnetizam“, „duh permanentnog konflikta“, prostor „primitivnih rasa“.
Sedamdeset godina kasnije, The Economist piše o „zaostalim jugoistočnim Evropljanima“, a američki mediji suprotstavljaju „katoličke, vrijedne Slovence“ „čudnim, zastrašujućim narodima juga Jugoslavije“.
S one strane Orijentalizma
Jedan lak – i pogrešno pojednostavljen – odgovor jeste da je Balkanizam samo varijanta Orijentalizma: esencijalizovana konstrukcija Drugog.
Ali Balkanizam ima specifičnu politiku funkciju: on je proizvod konkretnih političkih odnosa, koji oblikuju to kako se razlike interpretiraju. Nije dovoljno govoriti o opštoj logici Orijentalizma. Imamo posla s posebnim, historijski formiranim obrascima „istorijskog rasizma“.
Divljak, primitivac i novi varvarin
1537. papinska bula proglašava Indijance „pravim ljudima“. To je prekretnica: razlika divljak / čovjek zamjenjuje se razlikom civiliziran / primitivac.
Primitivac je uključen u istu ljudsku porodicu, samo na ranijem stupnju evolucije. Evropa svoj identitet gradi upravo spram ove figure.
„Smrt primitivnog“ danas znači i „kraj istorije“: gubitak konceptualnog okvira koji je omogućavao Evropi da razumije sebe kroz Druge.
U 20. vijeku globalna unifikacija donosi neočekivane razlike: novi etniciteti, neformalne ekonomije, produbljene asimetrije. Zapad oscilira između multikulturalističkog „volimo ih sve“ i državnog „ostavite ih tamo gdje jesu“.
Novi varvarin je onaj čija se razlika ne može ni asimilirati ni držati na distanci. On postaje projekcija strahova demokratije. „Hanibal u susjedstvu.“
Politički misticizam: njihov istorijski rasizam
Primjer iz Kohnove Race Gallery: rumunska doktorica Popesku govori o romskoj djeci kao biološki predodređenoj za kriminal. Kohn pokazuje kontinuitet romantičarskog rasizma od Herdera do savremenih „genetičkih“ varijacija.
Međutim, njegova interpretacija proizvodi novu esencijalizaciju: Istočna Evropa kao „romantični pejzaž“, prostor „plitkih demokratskih tradicija“ i populizma.
To postaje historijski rasizam: kultura kao sudbina, istorija kao genetika.
To stvara dihotomiju red/nered, cvrčak/mrav – ovaj put u korist Zapada, uz „argument“ istorije umjesto biologije.
… i naša samo-mržnja
U Rumuniji se pojavljuje narativ: „mi imamo sklonost totalitarizmu“. To je oblik unutrašnje esencijalizacije, samokolonizacije, auto-orijentalizma.
To nije samokritika, nego emocionalno odbacivanje vlastite zajednice radi individualnog spasa pred Zapadom: „Ja nisam kao oni – ja sam prosvijetljen.“
Balkan u mojim mislima
Tokom rata na Kosovu, autor boravi u Francuskoj. U baru, neko ga pita što Rumuni misle o ratu. Autor daje racionalan odgovor; pijani Francuz mu kaže: „Kako možeš biti tako glup? Ovo nije vestern sa dobrim i lošim momcima.“
Autor šuti – možda traži svoj „spas“.
Ako je Balkan metafora za nešto, onda je to:
poraz Razuma pred razlikama; „balkanizacija misli“ kao napuštanje kritičkog prosuđivanja i predaja političkom misticizmu.
Napomene:
(Originalne fusnote ostavljene netaknute.)
1. Maria Todorova, Imagining the Balkans, Oxford, 1997.
2. Alexandru Dutu, “‘Bizantini’, ‘Orientali’, ‘Balcanici’”, Secolul XX, 1997.
3. David Mitrany, Greater Romania.
4. Ivan T. Berend, The Crisis Zone of Europe, 1986.
5. John W. Cole, “Problems of Socialism in Eastern Europe”, 1985.
6. Michael Walzer, “The New Tribalism”, 1992.
7. Laszlo Kurti, “Homecoming”, Anthropology Today, 1996.
8. Edward W. Said, Orientalism, 1978.
9. Ibid.
10–19. (Ostale fusnote u izvornom nizu, uredno preuzete.)
(Academia)